Veel Europese kerken verliezen hun kerkelijke functie en krijgen een nieuwe rol. Sommige worden hotels, andere bibliotheken, zwembaden, cafés of zelfs klimmuren. De transformaties zijn vaak verrassend en vertellen iets over veranderende steden en gemeenschappen.
Waarom kerken vrijvallen en wat er op het spel staat
De dalende kerkelijke binding drukt zwaar op het kerkbezit. In Duitsland verlieten of overleden recent ongeveer 1,2 miljoen mensen die bij een kerk stonden ingeschreven. Onderhoud van vaak grootse en energie-onzuinige gebouwen is duur.
Sinds enkele jaren bieden kerkgemeenschappen gebouwen te koop aan. Volgens berichtgeving zijn sinds 2015 al zo’n 1000 protestantse en katholieke kerken in Duitsland verkocht, omgebouwd of gesloopt. Kunst- en cultuurnetwerken proberen soms een alternatieve bestemming te vinden.
Organisatoren van Manifesta 16 waarschuwen dat in Duitsland binnen korte tijd tot 20.000 kerken ter discussie kunnen komen voor opgave of herbestemming. Daarmee staat vaak ook het sociale weefsel van buurten op het spel.
Welke nieuwe functies komen het vaakst voor?
- Hotels en boetiekaccommodaties
- Boekhandels en bibliotheken
- Kulturele centra en galerieën
- Sportruimtes: klimwanden, zwembaden, yogaruimtes
- Horeca en nachtclubs
- Woningen en luxe residenties
- Supermarkten en winkels
- Skateparks en community-ruimtes
Het type herbestemming hangt vaak af van locatie, monumentale status en lokale regels. Monumentenstatus dwingt tot behoud van architectuur, maar maakt hergebruik creatiever.
Regionale verschillen: Nederland en België versus Duitsland
In de Lage Landen is men vaak pragmatischer met kerkgebouwen. In Nederland en België verschijnen supermarkt- en horecaconcepten in voormalige kerken. Hier faciliteert een andere staats-churchrelatie de veranderingen.
Mickey Bosschert, expert in kerkvastgoed, legde uit dat de kerk-staatscheiding en het ontbreken van kerkbelasting in Nederland zorgden voor een vroeger en breder schaalbare afname van leden. Haar bedrijf Reliplan begeleidde al honderden transacties en maakte bijna 1000 kerkprojecten in Europa mee.
Desondanks geven veel Duitsers de voorkeur aan culturele bestemmingen. Een studie van het Instituut voor Demoskopie Allensbach toont aan dat de meerderheid in Duitsland musea, bibliotheken of theaters als wenselijke invulling ziet.
Manifesta en het culturele experiment met lege kerken
Manifesta 16 Ruhr laat kunstenaars twaalf naoorlogse kerken transformeren. Het project loopt tot oktober en wil het publiek aansporen anders naar sacrale gebouwen te kijken.
De organisatie benadrukt dat veel kerken ooit buurtcentra waren. Met creatieve herbestemmingen willen ze die rol nieuw leven inblazen.
Concrete voorbeelden in Europa: van klimhallen tot boetiekhotels
Würzburg: kerk als klim- en communityruimte
In Würzburg wordt een katholieke kerk klaargemaakt voor een ongebruikelijke functie: een klimhallenkoncept met vier meter hoge wanden, een yogaruimte en een café. Het plan is om in 2027 te openen.
Het gebouw is een monument uit de jaren zestig. De kerk wordt officieel profaan verklaard, waarna de nieuwe exploitatie start.
Maastricht: luxe hotel en de mooiste boekhandel
In Maastricht combineert een voormalig kloostercomplex geschiedenis met haute hospitality. Het Kruisherenhotel heeft het gotische interieur behouden.
Het hotelinterieur bevat lichtkunst en ontwerpdetails van bekende ontwerpers. Tuinen en kamers worden nu opnieuw vormgegeven door tuinarchitecten van internationaal niveau.
Niet ver daarvandaan transformeerde een Dominikanerkerk uit de 13e eeuw tot een boekhandel die vaak wordt genoemd als een van de mooiste ter wereld. Een 18 meter hoog staalrek domineert het middenschip, tussen barokke fresco’s en gewelven.
Heerlen: kunstzinnig zwembad achter glas
De plannen voor Heerlen zijn radicaal. Architectenbureaus MVRDV en Zecc willen een oude Franz-von-Assisi-kerk veranderen in een zwembad met zichtbare waterpartijen.
Door glazen afscheidingen blijft het interieur beschermd. Bezoekers krijgen het gevoel over water te lopen terwijl het gebouw behouden blijft.
Antwerpen: klooster naar boetiekhotel en wellness
Kloosters lenen zich goed als hotel vanwege vele kleine cellen. In Antwerpen veranderde een voormalig Augustijnerklooster in een verfijnd hotel met wellnessfaciliteiten.
De oude kapel doet dienst als fitness- en wellnessruimte. Gastronomische plannen verhuisden onlangs, maar de locatie bleef ongewijzigd populair.
Llanera: van lege kerk naar kleurrijke skatepark
Lang leegstaande Santa Bárbara in Llanera kreeg via crowdfunding een nieuwe bestemming. Kunstenaar Okuda San Miguel en een merk betrokken het gebouw in een levendig skatepark.
De wanden zijn beschilderd met felle kunst, en het project droeg bij aan hernieuwde publieke belangstelling.
Milaan: nachtleven tussen gewelven
In Milaan huist een nachtclub in een vroeg twintigste-eeuwse kerk. De locatie combineert clubcultuur met theatrale elementen die verwijzen naar de sacrale oorsprong.
Waar ooit het altaar stond, staat nu de bar. Lichtshows en performances vullen het gewelfde interieur.
Berlijn: van brutalisme naar galerie
De brutalistische St. Agnes-kerk in Kreuzberg werd in de jaren zestig gebouwd. Het complex werd gered van sloop en later aangekocht door een galeriehouder.
Na een grondige restauratie huisvest het gebouw tentoonstellingen en kunstprojecten, met behoud van het originele ontwerp.
Essen: kunstplek op industrieel erfgoed
Op het UNESCO-terrein van Zollverein veranderde een expressief modernistische kerk in een ruimte voor kunst. Het gebouw is ontworpen door Gottfried Böhm.
Projectontwikkelaars werken aan meerdere soortgelijke initiatieven, waaronder plekken waar kunstenaars kunnen wonen en werken.
Private woonprojecten en kritiek op luxe-conversies
Sommige kerken krijgen een privébestemming. Een voorbeeld uit Düsseldorf toont hoe een voormalige kerk tot een 275 m² woning werd omgevormd.
Architectuurmedia prezen de combinatie van historische elementen en hedendaags design. Tegelijkertijd klinken kritische geluiden over kerken als luxeproducten. Sommige omwonenden vinden dat zulke projecten een schraal bijsmaak geven.
Ook staat regelmatig een aanbod van kerkgebouwen online. Een kerk uit 1934 werd recent voor ongeveer 780.000 euro aangeboden, tussen Hamburg en Berlijn.
Welke vragen blijven open bij herbestemming?
- Hoe behoud je erfgoed zonder creativiteit te blokkeren?
- Welke bestemming dient het buurtbelang het beste?
- Hoe voorkom je dat herbestemming tot sociale uitsluiting leidt?
- Welke rol spelen gemeente en religieuze instellingen in besluitvorming?
De antwoorden verschillen per regio en per gebouw. Vaak ontstaat een compromis tussen behoud en nieuwe maatschappelijke functie.
Ähnliche Artikel
- Verlaten kerken: van kerkbank naar penthouse en hotel
- Gen Z: Jezus is cooler dan wie dan ook, zo vinden jongeren het geloof terug
- Porsche-bijeenkomst op Sylt: geen pronkfestijn, volgens de organisatoren
- Vitra Campus: Rolf Fehlbaum zegt bouwen is altijd een projectie van wie je wilt worden
- bloeddrukmiddel tegen acne: waarom zei niemand het eerder?
Larissa Vogler ist Kulturjournalistin mit einer Leidenschaft für Filme, Serien und Shows. Sie liebt es, unentdeckte Perlen aufzuspüren und ihre Leser mit neuen Ideen zu begeistern.